Τί είναι το Σαρανταλείτουργο που ξεκινά με τη νηστεία των Χριστουγέννων και γιατί είναι τόσο σημαντικό για την θρησκεία μας.
Σαρανταλείτουργο ονομάζεται η επί σαράντα συνεχείς ημέρες προσφορά της Θείας Ευχαριστίας υπέρ ζώντων και κεκοιμημένων. Άρχισε χθες 15 Νοεμβρίου με την νηστεία των Χριστουγέννων και λήγει την 24η Δεκεμβρίου.
Αναλυτικότερα, δεύτερη μακρά περίοδος νηστείας μετά τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι η νηστεία των Χριστουγέννων, γνωστή στη γλώσσα του ορθοδόξου λαού μας και ως σαραντα(η)μερο. Περιλαμβάνει και αυτή σαράντα ημέρες, όμως δεν έχει την αυστηρότητα της νηστείας της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Αρχίζει την 15η Νοεμβρίου και λήγει την 24η Δεκεμβρίου.
Η εορτή της κατά σάρκα γεννήσεως του Κυρίου μας Ιησού Χριστού αποτελεί τη δεύτερη μεγάλη Δεσποτική εορτή του χριστιανικού εορτολογίου. Μέχρι τα μέσα του Δ’ αιώνα η Εκκλησία της Ανατολής συνεόρταζε τη γέννηση και τη βάπτιση του Χριστού υπό το όνομα τα Επιφάνεια την ίδια ήμερα, στις 6 Ιανουαρίου. Τα Χριστούγεννα ως ξεχωριστή εορτή, εορταζομένη στις 25 Δεκεμβρίου εισήχθη στην Ανατολή από τη Δύση περί τα τέλη του Δ’ αιώνα.Ό άγιος Ιωάννης ό Χρυσόστομος, που πρώτος ομιλεί για την εορτή των Χριστουγέννων, την ονομάζει «μητρόπολιν πασών των εορτών» και μας πληροφορεί περί το 386 ότι «ούπω δέκατον έστιν έτος, εξ ου δήλη και γνώριμος ημίν αύτη η ημέρα (της εορτής) γεγένηται».
Με τη διαίρεση της άλλοτε ενιαίας εορτής και την καθιέρωση των τριών ξεχωριστών εορτών, της Γεννήσεως την 25η Δεκεμβρίου, της Περιτομής την 1η και της Βαπτίσεως την 6η Ιανουαρίου, διαμορφώθηκε και το λεγόμενο Δωδεκαήμερον, δηλαδή το εόρτιο χρονικό διάστημα από τις 25 Δεκεμβρίου ως τις 6 Ιανουαρίου. Έτσι διασώθηκε κατά κάποιο τρόπο η αρχαία ενότητα των δύο μεγάλων εορτών της Γεννήσεως και της Βαπτίσεως του Κυρίου.
Ή μεγάλη σημασία που απέκτησε με την πάροδο του χρόνου στη συνείδηση της Εκκλησίας η νέα εορτή των Χριστουγέννων και η ευλάβεια των πιστών και ιδιαίτερα των μοναχών, απετέλεσαν τις προϋποθέσεις για την καθιέρωση και της προ των Χριστουγέννων νηστείας. Σ’ αυτό ασφαλώς επέδρασε και η διαμορφωμένη ήδη τεσσαρακονθήμερη νηστεία της Μεγάλης Τεσσαρακοστής που προηγείτο του Πάσχα.
Όπως η εορτή έτσι και η νηστεία, ως προετοιμασία για την υποδοχή των γενεθλίων του Σωτήρος, εμφανίστηκε αρχικά στη Δύση, όπου η νηστεία αυτή ονομαζόταν Τεσσαρακοστή τον άγιου Μαρτίνου επειδή άρχιζε από την εορτή του άγιου τούτου της Δυτικής Εκκλησίας. Το ίδιο επανελήφθη και σ’ εμάς, όπου πολλοί τη νηστεία των Χριστουγέννων ονομάζουν του άγιου Φιλίππου επειδή προφανώς αρχίζει την επομένη της μνήμης του Αποστόλου.
Οι πρώτες ιστορικές μαρτυρίες, που έχουμε για τη νηστεία προ των Χριστουγέννων, ανάγονται για τη Δύση στον Ε’ και για την Ανατολή στον ΣΤ’ αιώνα. ‘Από τούς ανατολικούς συγγραφείς σ’ αυτήν αναφέρονται ό Αναστάσιος Σιναιτης, ό πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Νικηφόρος ο Ομολογητής, ο άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης, καθώς επίσης και ο πατριάρχης Αντιοχείας Θεόδωρος Βάλσαμων.
Η Ιστορία
Ή νηστεία στην αρχή, καθώς φαίνεται, ήταν μικρής διάρκειας. Ό Θεόδωρος Βαλσαμων, που γράφει περί τον ΙΒ’ αιώνα —και κατά συνέπεια μας πληροφορεί για τα όσα ίσχυαν στην εποχή του —, σαφώς την ονομάζει «επταήμερον». Όμως υπό την επίδραση της νηστείας της Μεγάλης Τεσσαρακοστής επεξετάθη και αυτή σε σαράντα ήμερες, χωρίς εν τούτοις να προσλάβει την αυστηρότητα της πρώτης.
Πως θα πρέπει να την νηστεύουμε; Καθ’ όλη τη διάρκεια του σαρανταημέρου δεν καταλύουμε κρέας, γαλακτερά και αυγά. Αντίθετα, επιτρέπεται να καταλύουμε ψάρι όλες τις ήμερες — πλην, φυσικά, της Τετάρτης και της Παρασκευής— από την αρχή μέχρι και την 17η Δεκεμβρίου. Ψάρι καταλύουμε επίσης και κατά την εορτή των Εισοδίων της Θεοτόκου, οποιαδήποτε ημέρα κι αν πέσει.
‘Από την 18η μέχρι και την 24η Δεκεμβρίου, παραμονή της εορτής, επιτρέπεται η κατάλυση οίνου και ελαίου μόνο — εκτός, βέβαια, των ημερών Τετάρτης και Παρασκευής που θα παρεμβληθούν και κατά τις οποίες τηρούμε ανέλαιη νηστεία. Επίσης με ξηροφαγία θα πρέπει να νηστεύουμε την πρώτη ήμερα της νηστείας, 15η Νοεμβρίου, καθώς και την παραμονή της εορτής, έκτος βέβαια κι αν πέσουν Σάββατο η Κυριακή.
Νηστεία Χριστουγέννων: Αποχή πάσης αμαρτίας
«Επίσης οφείλουμε να μην τηρούμε μόνο την τάξη της νηστείας που αφορά τις τροφές, αλλά να απέχουμε και από κάθε αμαρτία, έτσι ώστε, όπως νηστεύουμε ως προς την κοιλιά, να νηστεύουμε και ως προς τη γλώσσα, αποφεύγοντας την καταλαλιά, το ψέμα, την αργολογία, τη λοιδορία, την οργή και γενικά κάθε αμαρτία που διαπράττουμε μέσω της γλώσσας.
Επίσης χρειάζεται να νηστεύουμε ως προς τα μάτια. Να μη βλέπουμε μάταια πράγματα. Να μην αποκτούμε παρρησία διά μέσου των ματιών. Να μην περιεργαζόμαστε κάποιον με αναίδεια. Ακόμη θα πρέπει να εμποδίζουμε τα χέρια και τα πόδια από κάθε πονηρό πράγμα.
Με αυτό τον τρόπο νηστεύοντας μια νηστεία ευπρόσδεκτη στον Θεό, αποφεύγοντας κάθε είδους κακία που ενεργείται διά μέσου της καθεμιάς από τις αισθήσεις μας, θα πλησιάζουμε, όπως είπαμε, την άγια ήμερα της αναστάσεως αναγεννημένοι, καθαροί και άξιοι της μεταλήψεως των άγιων μυστηρίων».
πόσο σημαντικό είναι το ΣΑΡΑΝΤΑΛΕΙΤΟΥΡΓΟ .
Στην Αγία Πρόθεση (Προσκομιδή) για κάθε όνομα , ο Ιερεύς βγάζει πάνω στο άγιο δισκάριο μια μικρή «μερίδα» (μικρό ψίχουλο). και δίπλα στον Άγιο Άρτο, οι ψυχές, λαμβάνουν κατά τρόπο μυστικό , πλούσια ωφέλεια από την σταυρική θυσία του Κυρίου! Πολυάριθμοι άξιοι λειτουργοί είδαν το θαύμα αυτό της βοήθειας των ζώντων και κεκοιμημένων ψυχών με τα καθαρά μάτια της πίστεως . Στο τέλος , κατά τη συστολή των Τιμίων Δώρων , από τον Ιερέα, εμβαπτίζονται οι μερίδες ζώντων και κοιμηθέντων μέσα στο Άγιο Αίμα με τα λόγια : «απόπλυνον Κύριε τα αμαρτήματα των ενθάδε μνημονευθέντων δούλων σου ,τω αίματι σου τω αγίω».Δηλαδή , ξέπλυνε Κύριε με το Αίμα στο άγιο τις αμαρτίες όλων αυτών ,(ζώντων και κεκοιμημένων) που εδώ δια των μερίδων αυτών μνημονεύθηκαν!
Ιδιαίτερα τα ΣΑΡΑΝΤΑΛΕΙΤΟΥΡΓΑ των κεκοιμημένων ,(σαράντα δηλαδή λειτουργίες επί σαράντα συνεχείς ημέρες),βοηθούν πολύ τις ψυχές.
Δι΄αυτών οι ψυχές των προσφιλών μας προσώπων ,ενισχύονται, δροσίζονται, παραμυθούνται κι αναπαύονται, καθώς έχουμε πολλές μαρτυρίες από τους βίους των αγίων μας στα Συναξάρια τους, έως και την πρόσφατη παράδοση της εκκλησίας μας. Οι ίδιες οι ψυχές κατά την Αγία Γραφή αδυνατούν ν΄αυτοβοηθηθούν και να μετανοήσουν, η αγάπη μας όμως, γι ΄αυτές κι οι προσευχές μας κάμπτουν το θείο έλεος και τις οφελούν».
Ο Άγιος Γέροντας Παϊσιος ο Αγιορείτης αφηγήθηκε : ήμουν εκκλησιαστικός και ,όταν ο ιερεύς έκανε την Προσκομιδή, τη στιγμή που είπε : « ως πρόβατον επι σφαγήν ήχθη» ακούω σπαρτάρισμα αρνίου επάνω στο άγιο δισκάριο! Όταν πάλι είπε : « θύεται ο Αμνός του Θεού», ακούω βέλασμα από την Αγία Πρόθεση !» Ο ίδιος καθώς και πολλοί ενάρετοι Πατέρες, λέγουν «να προσευχόμεθα περισσότερο για τους κεκοιμημένους παρά για τους ζώντες, γιατί οι κεκοιμημένοι, σαν ελπίδα αναψυχής έχουν, τις προσευχές μας και μάλιστα τα Σαρανταλείτουργα, τα Μνημόσυνα και οι ελεημοσύνες.»
Ο Άγιος Νικόλαος ο Πλανάς, ο Άγιος Παναγής ο Μπασιάς, όπως και άγιες σύγχρονες Πατερικές μορφές (π. Φιλόθεος Μακρής, π.Φιλόθεος Ζερβάκος, π Νικόλαος Σάγος ) και πολλοί άλλοι, λειτουργούσαν καθημερινά μνημονεύοντας πάμπολλα ονόματα.
Ο π. Ιάκωβος Τσαλίκης που τονίζει: « όταν ο Ιερεύς βγάζει μερίδες και μνημονεύει τα ονόματα των πιστών στην Ιερά Προσκομιδή, κατεβαίνει Άγγελος Κυρίου και παίρνει την μνημόνευση αυτή και την πηγαίνει και την εναποθέτει στο Θρόνο του Δεσπότου Χριστού ως προσευχή γι΄αυτούς που μνημονεύτηκαν!
Ο ονομαστός Αγιορείτης παπα – Σάββας ο πνευματικός εκμυστηρεύτηκε στους μαθητές του: « ήμουν φορεμένος την ιερατική στολή και στεκόμουν μπροστά στην Αγία Τράπεζα, πάνω στην οποία βρισκόταν το άγιο δισκοπότηρο γεμάτο με το Αίμα του Χριστού ! Βλέπω τότε Άγγελο Κυρίου με μορφή ιερέως να παίρνει το χαρτί με τα ονόματα από την Προσκομιδή και να πλησιάζει στην Αγία Τράπεζα. Εκεί, αφού έβαλε το χαρτί κοντά στο άγιο δισκοπότηρο, βουτάει τη λαβίδα στο Αίμα του Χριστού και σβήνει ένα όνομα και πάλι βουτάει και σβήνει, μέχρι που τελείωσαν όλα τα ονόματα και καθάρισε το χαρτί .Σκεφτείτε λοιπόν τι αξία έχει να σας μνημονεύουν στην Αγία Πρόθεση » !
Ο μακαριστός λόγιος μοναχός π. Δανιήλ Κατουνακιώτης, προσωπικός φίλος του Αγίου Νεκταρίου ανέφερε δύο χαρακτηριστικές διηγήσεις, στον γνωστό ευσεβή λογοτέχνη Αλέξανδρο Μωραϊτίδη και τελείωσε ως εξής: «δεν υπάρχει καμία αμφιβολία για την ωφέλεια των ψυχών των κεκοιμημένων από τα Σαρανταλείτουργα και τα μνημόσυνα αλλά και τους ζώντες αδελφούς μας, διότι, εφόσον μία πράξη ελεημοσύνης αν κάνει κάποιος αμείβεται από το Θεό, πόσο μεγαλύτερη ωφέλεια θα λάβει όταν με προσωπικά του έξοδα κάνει σαρανταλείτουργο για τις ψυχές προσφιλών του προσώπων;»
Ο κατά κόσμος πατριώτης μας π. Εφραίμ Κατουνακιώτης έλαβε ‘’πληροφορία’’ από τον Θεό, ότι σώθηκε ο Γέροντάς του , όταν έκανε για εκείνον το τρίτο κατά σειράν Σαρανταλείτουργο! « Από αυτή την αγάπη της Εκκλησίας για την ψυχική ωφέλεια και μάλιστα των κοιμηθέντων, καθιερώθηκε το Σαρανταλείτουργο. Γι ΄αυτό και όσοι τα υποτιμούν, υποτιμούν την αγάπη της Εκκλησίας και την δύναμη της προσευχής της Εκκλησίας. Όσοι τα αρνούνται, αρνούνται βασική θέση της Εκκλησίας περί της ωφέλειας ψυχών και άρα έχουν έλλειμα πατερικής παιδείας.