Έλενα Τριανταφύλλου
Ο λαγοκέφαλος έφτασες και στον Ευβοϊκό και οι ψαράδες αλλά και οι λουόμενοι βρίσκονται σε επιφυλακή. Γιατί το λεοντόψαρο και ο λαγοκέφαλος θεωρούνται από τα πιο επικίνδυνα ψάρια στις ελληνικές θάλασσες, πώς επηρεάζουν αρνητικά το οικοσύστημα και πώς μπορούμε να προστατευθούμε.
Εισβολή και επιθέσεις
Παρότι η παρουσία αυτού του ξενικού είδους στις ελληνικές θάλασσες είναι γνωστή ήδη από το 2013, όταν εντοπίστηκε για πρώτη φορά, η αυξανόμενη συχνότητα επιθέσεων σε λουόμενους προκαλεί ολοένα και μεγαλύτερη ανησυχία. Από την Κρήτη και τα Δωδεκάνησα μέχρι την Αττική, και συγκεκριμένα περιοχές όπως η Σαρωνίδα, το Καβούρι, η Βούλα, η Βάρη και η Βουλιαγμένη, καταγράφονται όλο και περισσότερα περιστατικά με λαγοκέφαλους που χτυπούν, δαγκώνουν ή ακόμη και κυνηγούν κολυμβητές.
Σε ορισμένες περιπτώσεις οι τραυματισμοί είναι ιδιαίτερα σοβαροί, φτάνοντας ακόμη και σε ακρωτηριασμούς. Το τελευταίο διάστημα έχουν καταγγελθεί περιστατικά δαγκωμάτων και χτυπημάτων σε λουόμενους σε περιοχές όπως η Παλαιά Φώκαια, η Σαρωνίδα και η Βάρκιζα, πέρα από τα νησιά του Αιγαίου όπου το πρόβλημα υφίσταται εδώ και χρόνια.
Χαρακτηριστικό είναι το περιστατικό του περασμένου Σαββάτου στη Βάρκιζα, όπου λουόμενος τραυματίστηκε στην κνήμη από δάγκωμα λαγοκέφαλου. Τα ψάρια αυτά κινούνται ακόμη και σε βάθος μόλις 20 εκατοστών νερού. Έχουν επίσης αναφερθεί δαγκώματα σε γλουτούς και γεννητικά όργανα, με ορισμένους τραυματίες να χρειάζονται νοσηλεία, όπως στην περίπτωση του Ασκληπιείου Βούλας. Ωστόσο, πολλά περιστατικά δεν καταγράφονται, καθώς οι τραυματισμοί συχνά θεωρούνται ελαφριοί.
Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι τα έξι είδη λαγοκέφαλου που υπάρχουν στην Ελλάδα φαίνεται να αλλάζουν συμπεριφορά. Σχηματίζουν ομάδες, αναζητούν επιθετικά τροφή και δεν δείχνουν φόβο, γεγονός που αποδίδεται στην απουσία φυσικών θηρευτών στις ελληνικές θάλασσες.
Καθώς οι φυσικοί εχθροί του μειώνονται ή εξαφανίζονται, ο λαγοκέφαλος εξαπλώνεται με μεγάλη επιτυχία τόσο σε ρηχά όσο και σε βαθύτερα νερά, επιτιθέμενος σχεδόν σε κάθε μορφή ζωής. Η παρουσία του έχει συμβάλει σημαντικά στη μείωση πληθυσμών ψαριών που άλλοτε αφθονούσαν στις ελληνικές θάλασσες.
Αν και προτιμά τα θερμά νερά -με την Κρήτη να αντιμετωπίζει το μεγαλύτερο πρόβλημα- πλέον συναντάται σε ολόκληρη τη χώρα, από τη Θεσσαλονίκη και την Αλεξανδρούπολη έως την Πελοπόννησο, την Εύβοια, την Αττική, τη Ρόδο, τη Σέριφο, τη Λήμνο και την Κέρκυρα.
Ο λαγοκέφαλος (Lagocephalus sceleratus) είναι ξενικό είδος που προέρχεται από τον Ινδικό και τον Ειρηνικό Ωκεανό, καθώς και από την Ερυθρά Θάλασσα. Εισήλθε στη Μεσόγειο μετά την εκβάθυνση της Διώρυγας του Σουέζ το 2001 και τη διεύρυνσή της το 2015. Η άνοδος της θερμοκρασίας των υδάτων και η υπεραλίευση, που μείωσε τους φυσικούς του εχθρούς, ευνόησαν την ταχεία εξάπλωσή του.
Ανήκει στην οικογένεια των τετραοδοντιδών (puffer fish), που φουσκώνουν όταν αισθανθούν κίνδυνο. Διαθέτει τέσσερα ισχυρά δόντια σε μορφή ράμφους, ικανά να κόβουν σαν ξυράφι. Στα εσωτερικά του όργανα περιέχει την ιδιαίτερα επικίνδυνη τετραδοτοξίνη (TTX), μια ουσία εξαιρετικά τοξική για τον άνθρωπο.
Μέχρι πέρυσι είχαν καταγραφεί 28 επιθέσεις διεθνώς, ορισμένες με ακρωτηριασμούς δακτύλων, ενώ μόνο μία είχε καταγραφεί στην Ελλάδα. Έκτοτε έχουν αναφερθεί δεκάδες ακόμη περιστατικά, κυρίως στα νησιά και στην Αττική.
Δεν διαθέτει φυσικούς εχθρούς
Ο λαγοκέφαλος δεν διαθέτει φυσικούς εχθρούς και τρέφεται με μεγάλη ποικιλία οργανισμών, όπως γαρίδες, καβούρια, αυγά κεφαλόποδων, καλαμάρια και ψάρια. Ιδιαίτερη προτίμηση δείχνει στις σουπιές, τα χταπόδια και τα λυθρίνια.
Παράλληλα προκαλεί σοβαρές ζημιές στους αλιείς, καταστρέφοντας δίχτυα και εξοπλισμό ή ακόμη και καταπίνοντας αγκίστρια μαζί με τα αλιεύματα. Περιοχές όπως ο Σαρωνικός, που οι ψαράδες αποκαλούσαν κάποτε «ΑΤΜ» λόγω της αφθονίας ακριβών ψαριών, έχουν πλέον ερημώσει, με τους λαγοκέφαλους να κυριαρχούν.
Σύμφωνα με έρευνα του Ελληνικού Κέντρου Θαλασσίων Ερευνών, οι ετήσιες οικονομικές απώλειες των Ελλήνων ψαράδων από τις ζημιές που προκαλεί το είδος ξεπερνούν κατά μέσο όρο τις 6.000 ευρώ ανά αλιέα.
Για τον λόγο αυτό εξετάζεται σοβαρά το ενδεχόμενο επιδότησης της αλιείας του λαγοκέφαλου, με αποζημίωση που θα μπορούσε να φτάνει τα 6 ευρώ ανά κιλό. Αντίστοιχα πιλοτικά προγράμματα έχουν ήδη εφαρμοστεί στην Κρήτη και στα Δωδεκάνησα.
Παρόμοιες δράσεις εφαρμόζονται και στην Κύπρο, όπου η κυβέρνηση επιδοτεί την αλιεία λαγοκέφαλων με στόχο την απομάκρυνση 125 τόνων από τις παράκτιες περιοχές. Η επιδότηση αυξήθηκε από 3 ευρώ το κιλό πέρυσι σε 4,8 ευρώ σήμερα.
Αντίστοιχη πολιτική εφαρμόζεται και στην Τουρκία, ενώ πανεπιστήμια της χώρας μελετούν τις τοξίνες του ψαριού. Έρευνες για πιθανή αξιοποίηση ή απομόνωση της τετραδοτοξίνης πραγματοποιούνται επίσης στην Αίγυπτο.
Στην Ελλάδα βρίσκεται σε εξέλιξη το ερευνητικό πρόγραμμα «Lagomeal», το οποίο χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση και εξετάζει αν μπορεί να αφαιρεθεί η τοξίνη ώστε να παραχθούν ζωοτροφές. Οι επιστήμονες του ΕΛΚΕΘΕ, του «Δημόκριτου» και άλλων φορέων έχουν ήδη αναπτύξει μεθόδους για την παραγωγή ασφαλούς ιχθυάλευρου από λαγοκέφαλους.
Χάνεται μια θαλάσσια κληρονομιά 3.500 ετών
Η διευθύντρια έρευνας του Ινστιτούτου Θαλάσσιας Προστασίας «Αρχιπέλαγος», Αναστασία Μήλιου, επισημαίνει ότι το πρόβλημα δεν περιορίζεται στις επιθέσεις προς λουόμενους. Όπως τονίζει, για χιλιάδες χρόνια οι λαοί της Μεσογείου κατανάλωναν τα ίδια είδη ψαριών και αυτή η ισορροπία πλέον ανατρέπεται λόγω ανθρώπινης παρέμβασης.
Δείτε ακόμα Λευκός αφρός στη θάλασσα: Πότε σημαίνει ότι είναι βρώμικη και πώς καταλαβαίνεις ότι μπορείς να κάνεις μπάνιο
Σύμφωνα με την ίδια, περισσότερα από 1.000 ξενικά είδη έχουν εισβάλει στη Μεσόγειο, διαταράσσοντας τα οικοσυστήματα. Το «Αρχιπέλαγος» καταγράφει συνεχώς νέα είδη και διαπιστώνει τη ραγδαία μεταβολή της θαλάσσιας βιοποικιλότητας.
Η επιστημονική κοινότητα αποδίδει την κατάσταση όχι μόνο στην κλιματική αλλαγή, αλλά και στην ανθρώπινη δραστηριότητα, όπως η ανεξέλεγκτη ναυτιλία και κυρίως η υπεραλίευση. Οι ειδικοί υπογραμμίζουν την ανάγκη προστασίας των φυσικών θηρευτών του λαγοκέφαλου ώστε να αποκατασταθεί η ισορροπία των θαλάσσιων οικοσυστημάτων.
Σήμερα είναι γνωστό ότι φυσικοί του εχθροί είναι ο κυνηγός, ο ξιφίας, οι καρχαρίες και ακόμη και η ζαργάνα. Μία από τις προτάσεις που διατυπώνονται είναι η επιδότηση της αποχής από την αλιεία, ώστε να δοθεί χρόνος στη φύση να ανακάμψει και να αναγεννηθούν τα είδη που περιορίζουν τα εισβολικά ψάρια.
Οι υπόλοιποι «εισβολείς» στις ελληνικές θάλασσες
Ο λαγοκέφαλος δεν είναι το μοναδικό ξενικό είδος που επηρεάζει τις ελληνικές θάλασσες. Το λεοντόψαρο, η φιστουλάρια, ο σαρδελόγαυρος, οι γερμανοί και διάφορα είδη αγριόσαλπας συμβάλλουν επίσης στην αλλαγή των οικοσυστημάτων. Περιοχές που παλαιότερα αποτελούσαν πλούσιους θαλάσσιους βιότοπους μετατρέπονται σταδιακά σε θαλάσσιες ερήμους, με σημαντικές απώλειες στη βιοποικιλότητα.
Η λύση
Για ορισμένα εισβολικά είδη, οι επιστήμονες προτείνουν μια διαφορετική προσέγγιση: την κατανάλωσή τους. Αυτό ισχύει για τον σαρδελόγαυρο και το μπλε καβούρι, το οποίο θεωρείται ιδιαίτερα γευστικό και υψηλής διατροφικής αξίας.
Το μπλε καβούρι συναντάται σε περιοχές όπως η λιμνοθάλασσα της Βιστωνίδας, η Ξάνθη, η Κεραμωτή και το Ιόνιο, ενώ σε ορισμένες περιοχές έχουν ήδη δημιουργηθεί επιχειρήσεις αξιοποίησής του. Ωστόσο, δεν έχουν όλα τα ξενικά είδη την ίδια εμπορική αξία. Κάποια, όπως το μπλε καβούρι, μετατρέπονται σε γαστρονομικό προϊόν, ενώ άλλα, όπως ο λαγοκέφαλος, εξακολουθούν να αποτελούν σοβαρή απειλή για τα θαλάσσια οικοσυστήματα και την αλιεία.
Σχετικά άρθρα:
- Λαγοκέφαλος: Ο Ερυθρός Σταυρός εκπέμπει sos- Τί πρέπει να κάνετε αμέσως αν δαγκώσει εσάς ή το παιδί
- Γιατί δεν πρέπει να βγάζετε μέδουσες και τσούχτρες στις παραλίες
- Μωβ μέδουσα – Σε έξαρση στο Αιγαίο φέτος: Τι να κάνετε εάν σας τσιμπήσει
- Μοβ μέδουσες: Ποιες παραλίες είναι γεμάτες και το πρώτο πράγμα που πρέπει να κάνετε αν σας τσιμπήσουν
- Μοβ μέδουσες: Οι οδηγίες του ΕΟΔΥ για να προστατευθούμε – Πότε το τσίμπημα γίνεται επικίνδυνο;